SR JUGOSLAVIJA I MEDJUNARODNE
 FINANSIJSKE I BANKARSKE INSTITUCIJE

Dragan Stojovic
Centar za menadzment
Beograd

Email: dragans@rocketmail.com

1. Uvodna razmatranja

Na privredni razvoj jedne zemlje, pored unutrasnjih faktora, snazno uticu i faktori iz medunarodnog ekonomskog okruzenja. Eksterni faktori jace djeluju na otvorenu privredu u pravcu strukturnog prilagodavanja opstim tendencijama razvoja svjetske privrede kao sto su promjene u relativnim odnosima razvijenosti, u svjetskoj trgovini, stepenu zaduzenosti i medunarodnim tokovima kapitala. Kretanja u svjetskoj privredi snazno djeluju na jugoslovensku privredu.

Nepovoljne tendencije u razvoju ekonomskih odnosa SR Jugoslavije sa inostranstvom proizasle su iz neracionalne privredne strukture i povecane robne diverzifikacije izvoza. Dodatno pogorsanje proizaslo je iz raspada jedinstvenog jugoslovenskog trzista kao i prekida ekonomskih tokova izmedu komplementarnih privreda bivsih jugoslovenskih republika. S druge strane, jugoslovenska privreda nije bila u dovoljnoj mjeri sklona tehnoloskom povezivanju i izazovima integracionih procesa koji karakterisu savremene medunarodne ekonomske odnose.

Sankcije medunarodne zajednice prekinule su spoljnotrgovinske tokove SR Jugoslavije i zamrznule finansijska sredstva u inostranstvu, kao i odnose sa medunarodnim finansijskim institucijama.1 Spoljnotrgovinska razmjena u uslovima sankcija bila je drasticno smanjena uz visoke cijene uvoznih roba na domacem trzistu i visoke izvozne troskove. Finansijske i trgovinske transakcije najveceg dijela privrede odvijale su se na takozvanom sivom trzistu uz konstantan rast crnog deviznog kursa i porast otkupa strane efektive od stanovnistva. Sankcije su u potpunosti prekinule trgovinsku aktivnost SR Jugoslavije gotovo sa svim zemljama (naravno uz rijetke izuzetke), uz prekid transporta svih vrsta roba preko njenih granica. Putevi i nacini robne razmjene sa inostranstvom poprimili su tokom ovog perioda neuobicajen karakter, sto je u znacajnoj mjeri otezavalo i onemogucavalo njihovo statisticko pracenje. Izolacija jugoslovenske privrede od svjetskog okruzenja i gotovo potpun prekid ekonomskih veza (osim u izuzetnim slucajevima), uslovili su da eksterni faktori krajnje negativno djeluju na razvoj jugoslovenske privrede. Savezna vlada je tokom 1997. godine sacinila procjenu stete nacinjene dejstvom sankcija i usljed raspada SFRJ. Ukupan gubitak drustvenog proizvoda za period 1991-6. iznosi 64,8 milijardi dolara a kada se tome dodaju gubici po osnovu neostvarenog neto priliva od faktorskih usluga iz inostranstva, neostvarenih efekata obrta zamrznutih sredstava u inostranstvu i dodatni troskovi za izdrzavanje izbjeglica i nezaposlenih, ukupni gubici iznose 72,4 milijarde dolara.2

Ozbiljne ekonomske reforme zahtijevaju veliku odgovornost, kako neposrednih privrednih subjekata, tako i finansijskih institucija, da ucine sve u cilju sto brzeg povratka na svjetska robna i finansijska trzista. Glavni uslov za to je svakako reintegracija SR Jugoslavije u institucionalnu strukturu svjetske privrede, imajuci u vidu cinjenicu da danas medunarodne ekonomske i finansijske organizacije predstavljaju jedan koordinirani sistem institucionalizacije medunarodnih ekonomskih odnosa. Razvojno finansiranje privreda pojedinih zemalja usmjeravaju i nadziru, u prvom redu, Medunarodni monetarni fond i Svjetska banka. Bez reaktiviranja clanskih prava u MMF, Svjetskoj banci, Evropskoj banci za obnovu i razvoj, Evropskoj investicionoj banci, Svjetskoj trgovinskoj organizaciji, kao preduslova povratka SR Jugoslavije u medunarodne finansijske tokove, ni robna razmjena, ni drugi oblici njenih medunarodnih ekonomskih odnosa ne mogu se u znacajnijoj mjeri razviti.

2. Strukturna transformacija privrede

Strukturno prilagodavanje je sastavni dio procesa privrednog razvoja i ono ne karakterise samo nerazvijene zemlje, vec i visoko razvijene trzisne ekonomije, a razlozi za njegovo sprovodenje mogu se pronaci na razlicitim mjestima. Globalizacija svjetske privrede zahtijeva strukturno prilagodavanje cak i u nekim od najrazvijenih zemalja. Kada je o zemljama centralne i istocne Evrope rijec, politika strukturnog prilagodavanja, pored ozivljavanja rasta i stvaranja trzisnog privrednog sistema mora rjesavati probleme nezaposlenosti, niskih plata i pogorsanja uslova rada, zatim rastucih nejednakosti u dohocima i porasta siromastva, kao i pogorsanje usluga socijalnog osiguranja i zastite.

Osnovni uslov izmjene privredne strukture i izvrsavanja uspjesne restrukturacije preduzeca je ozivljavanje investicione aktivnosti. Ona bi, uz rastucu efikasnost ulaganja, omogucila brz rast drustvenog proizvoda zasnovan na ekspanziji propulzivnih sektora, sto bi sa jedne strane pomoglo stvaranju adekvatnije privredne strukture, a sa druge - zahvaljujuci izvoznoj orijentisanosti - doprinijelo stvaranju stabilnog i rastuceg deviznog priliva.

Osnovni cilj politike strukturnog prilagodavanja privrede SR Jugoslavije je podsticanje razvoja sektora i grana za koje u zemlji postoje najpovoljniji uslovi za razvoj i koje mogu na bazi raspolozivih faktora proizvodnje dostici najvisi nivo efikasnosti i konkurentnosti na osnovu nizih cijena i istovremeno boljeg kvaliteta. Promjeni strukture privrede, unapredenju konkurentnosti i povecanju izvoza znacajno doprinose grane u kojima je doslo do ekspanzije profitno orijentisanih malih i srednjih preduzeca koja pod pritiskom konkurencije povecavaju efikasnost. Izrazena konkurentnost stvara jak pritisak na preduzeca da stalno unapreduju proizvodnju i podizu kvalitet roba koje mogu da zadovolje traznju kupaca u pogledu cijena

Sastavni dio programa prestruktuiranja privrede cine i svojinske promjene. Kljucna poluga tranzicionih procesa je u prvom redu privatizacija. Iskustva istocnoevropskih zemalja pokazuju da se tranzicija ne moze samo svesti na privatizaciju, vec se moze uspjesno ostvarivati samo u uslovima politike ekonomske stabilnosti, deregulacije ekonomskog zivota, kao i uz rjesavanje problema budzetskog deficita, i sve to u ambijentu politickih pomijeranja u pravcu vece demokratizacije i stvaranja institucija otvorenog drustva. Efikasno sprovodenje privatizacije zahtijeva i odgovarajucu institucionalnu strukturu koja je integralno povezana u mrezu i pokriva jedinstven prostor zemlje. U slucaju SR Jugoslavije ovo je narocito vazno, ako se ima u vidu paralelan rad u ovoj oblasti na saveznom i dva republicka nivoa. Ne isticuci razloge zasto Srbija i Crna Gora imaju razlicite modele privatizacije, neophodno je istaci da razlicitost modela privatizacije sama po sebi ne utice na udaljavanje dvije federalne jedinice. Na to u znatno vecoj mjeri uticu brzina i intenzitet tranzicionih promjena. Trziste je mehanizam koji vrlo brzo miri odredene antagonizme. Brza privatizacija obje federalne jedinice, preko privatne svojine i trzista, dovela bi svakako do vece integrisanosti na saveznom nivou, pa bi se i mnogi postojeci konflikti lakse rjesavali. Privatizacija je u neposrednoj vezi sa razvojem finansijskog trzista, i iskustva pokazuju da je ona dala najbolje rezultate u zemljama u kojima je doslo do pojave preduzeca na trzistima kapitala - berzama. Postojeci zakoni o privatizaciji moraju u znacajnijoj mjeri uvazavati ovu cinjenicu i omogucavati sekundarnu trgovinu sa akcijama. Konkretno, u Crnoj Gori to znaci da bi trebalo omoguciti brzi prelazak sa cijene koja se odreduje na bazi procjene na cijenu koja se odreduje na trzistu. S druge strane, u Srbiji bi trebalo omuguciti prodaju akcija, kako onih koje se dobijaju besplatno, tako i onih koje se prodaju na kredit, sto sadasnji yakon onemogucava. U svakom slucaju, najoskudniji resurs privatizacije je vrijeme. Cijena odlaganja privatizacije mnogo je veca od zrtava koje se, imajuci u vidu relativnu zatvorenost sistema, moraju podnositi tokom procesa privatizacije i restruktuiranja privrede.

Uporedo sa sprovodenjem prestruktuiranja privrede u realnom sektoru, reforma bankarskog sistema u SR Jugoslaviji predstavlja jedan od najvaznijih elemenata povratka zemlje u savremene svjetske privredne tokove. Proteklih godina bilo je vise pokusaja da se izvrsi transformacija i sanacija jugoslovenskog bankarskog sistema. Gotovo svi postignuti rezultati sanacije odredenog broja banaka do 1992. godine prakticno su ponisteni tokom 1993. godine razornim dejstvom hiperinflacije. Koncept restruktuiranja bankarskog sistema mora polaziti od utvrdivanja stanja, kako u pojedinacnim bankama, tako i u sistemu u cjelini, sa ciljem razdvajanja potencijalno perspektivnih banaka od onih koje to nisu. Takode se na pocetku mora odluciti kome ce se gubici banaka, transparentno i sto pravednije, prenijeti. Oni se prvo moraju staviti na teret akcijskog kapitala banke, a ako to akcionari ne zele, upravljanje bankom moraju da prepuste prinudnoj upravi. U mnogim zemljama javni sektor preuzima na sebe veliki dio gubitaka banaka kao i troskove restruktuiranja. Posto su pored makroekonomskih i eksternih uzroka, u najvecem broju slucajeva uzroci nesolventnosti banaka u losem rukovodenju i poslovanju, reforma pojedinacnih banaka mora biti sastavni dio cjeline koncepta. Za poboljsanje sistema u cjelini, bitno je regulisanje pouzdanosti poslovanja banaka, ali na nacin koji nece ogranicavati njihovu konkurentnost i profitabilnost. Osnovni cilj reforme svakog bankarskog sistema je uspostavljanje solventnosti banaka, poboljsanjem njihovih bilansa stanja i uspjeha, obezbjedenjem potrebnog kapitala i aktiviranjem sposobnosti zaradivanja.

Pristup rjesavanju nagomilanih problema jugoslovenskog bankarskog sistema zahtijeva, prije svega, identifikaciju banaka koje u normalnim trzisnim uslovima i pri stabilnoj valuti ne mogu poslovati bez prethodne sanacije. Na osnovu usvojene metodologije Agencije za osiguranje depozita i sanaciju banaka, grupisanje banaka se moze izvrsiti na osnovu ispunjavanja propisanog minimuma adekvatnosti kapitala banaka, koji je izrazen preko odgovarajuceg propisanog minimalnog koeficijenta od 8%. Ovaj koeficijent u jugoslovenskim uslovima ne daje potpuno realnu sliku solventnosti banaka zbog nerealno niskog prikazivanja potencijalnih gubitaka, cime se navedeni koeficijent uvecava, pa je neophodno izvrsiti odredena prilagodavanja da bi se on mogao koristiti za rangiranje banaka. Tako je grupisanje banaka izvrseno po dva osnova:

1. na bazi iskazanih potencijalnih gubitaka od strane samih banaka i
2. na bazi procjene potencijalnih gubitaka od strane Agencije, zasnovane na pretpostavci da je 40% deviznih obaveza prema inostranstvu nenaplativo za banke.3

Imajuci u vidu ova dva osnova izvrsena je podjela banaka u sljedece cetiri grupe:

1. banke za sanaciju;
2. granicne banke, odnosno banke koje imaju koeficijent adekvatnosti kapitala od 0 do 8%, ali bi teskoce mogle da rijese uz dokapitalizaciju i primjenu sankcionisanih mjera u okviru banke;
3. banke van sanacije, odnosno banke koje ispunjavaju propisane bankarske uslove;
4. banke koje ispunjavaju uslov minimalne adekvatnosti kapitala, a ne bi ni bile predmet sanacije jer nemaju hipoteku deviznih dugova i devizne stednje gradana.

Osnovna namjera je da se program sanacije i restruktuiranja jugoslovenskog bankarskog sistema sprovede kroz dogradnju modela opste i pojedinacne sanacije banaka, cime bi se uspostavilo efikasno bankarsko poslovanje u skladu sa nacelima trzisnog poslovanja banaka u razvijenim ekonomijama uz koriscenje medunarodnih standarda i iskustava. Imajuci u vidu da su prethodno primjenjivani modeli sanacije u Jugoslaviji po svojim osnovnim karakteristikama uporedivi sa slicnim projektima u svijetu, moguce je zadrzati osnovna rjesenja modela sanacije koje predvida jugoslovensko zakonodavstvo (Zakon o sanaciji banaka, Zakon o agenciji za osiguranje depozita i sanaciju banaka).

Primjena mjera koje su po svojoj prirodi opsteg karaktera ima za cilj poboljsanje ukupnog stanja jugoslovenskog bankarskog sistema. Tezina problema ukazuje na neophodnost obavljanja i pojedinacne sanacije odredenih banaka.4 Pojedinacna sanacija podrazumijeva primjenu citavog kompleksa mjera koje treba da dovedu do njenog restruktuiranja. Ukoliko je taj postupak uspjesan, on kao ishodiste ima prodaju dionica novim vlasnicima, pri cemu ce dobijena sredstva posluziti za dalji proces prestruktuiranja drugih banaka. Zavrsetak procesa sanacije banaka znaci da je uspostavljena njihova puna likvidnost, solventnost i profitabilnost. Generalno posmatrano, sanacijom bankarskog sistema stvaraju se uslovi za priliv stranog kapitala po osnovu ulaganja u banke, kroz direktna ulaganja u kapital postojecih banaka i formiranje mjesovitih banaka.

Mjere inostrane finansijske podrske programima rekonstrukcije i sanacije bankarskog sistema u SR Jugoslaviji svakako su nuzne, kako zbog nemogucnosti da se ovaj proces obavi iskljucivo iz domacih izvora finansiranja, tako i zbog pretpostavke da inostrani partneri imaju interesa da se izvrsi rekonstrukcija jugoslovenskog bankarskog sistema, cime bi u nasem bankarstvu dobili sigurne partnere.

3. Odnosi SR Jugoslavije sa MMF i Svjetskom bankom

Nesto vise od pola vijeka od osnivanja bretonvudskih finanansijskih institucija prilika su za sagledavanje izazova koji se postavljaju pred institucije koje predstavljaju neku vrstu supervizora medunarodnog monetarnog sistema i svjetske privrede u cjelini. Nesumnjivo je da su u svom dosadasnjem razvoju MMF i Svjetska banka, nadgledanjem monetarnog sistema i svojom kooperativnoscu kada je o medunarodnom ekonomskom okruzenju rijec, odigrali veoma znacajnu ulogu u razvoju svjetske privrede. Medunarodni monetarni fond predstavlja centralnu medunarodnu monetarnu ustanovu, osnovanu radi odrzavanja medunarodnog monetarnog reda i stabilnosti i stvaranja preduslova za razvoj medunarodne trgovine, a time i drugih oblika medunarodnih ekonomskih odnosa. Prvobitan osnovni zadatak MMF-a je bio obezbjedivanje uslova za sto laksi transfer roba i usluga u prvim posljeratnim godinama, cime su se stvorili uslovi za brz oporavak ratom razorenih privreda i ozivljavanje trgovinskih i finansijskih odnosa. Uloga MMF-a je dominantna u pogledu koordinacije medunarodnih monetarnih prilika, odnosno efikasnosti njegovog nadzora i sagledavanja u kojoj mjeri su sredstva Fonda, kao i kreditna politika, adekvatni u procesu zadovoljavanja finansijskih potreba zemalja-clanica. Na drugoj strani, aktivnosti Svjetske banke usmjerene su prije svega ka pruzanju pomoci zajmoprimaocima radi smanjivanja siromastva i poboljsanja uslova zivota. Razvoj ljudskih resursa, odrzavanje privrednog rasta, razvoj privatnog sektora, (sve u cilju opsteg smanjenja siromastva u svijetu), predstavljaju prioritete u radu Svjetske banke.5

Bivsa SFRJ je bila jedna od zemalja osnivaca MMF-a, i sve do njenog raspada uzivala je status redovnog clana koji je uredno izvrsavao obaveze koje proisticu iz clanstva. U okviru uspjesne saradnje duge preko cetiri decenije od MMF-a je "vuceno" u periodu 1947-1991. oko 3,9 milijardi specijalnih prava vucenja (SPV), tj. oko 5,6 milijardi USD. Bivsa SFRJ je bila jedna od najvecih korisnika kredita MMF-a u grupi zemalja u razvoju, narocito u periodu 1979-1990. kada je zakljuceno sedam stand-by aranzmana i iskorisceno 3,5 milijardi SPV. Posljednji, deseti stand-by aranzman sa Fondom, u iznosu od 600 miliona USD, samo je djelimicno iskoriscen i ugasen je septembra 1991. godine zbog neispunjenja preciziranih makroekonomskih varijabli. Nakon raspada SFRJ, MMF je donio odluku po kojoj nove drzave, nasljednice SFRJ, treba da ispune odredene uslove za obezbjedivanje kontinuiteta clanstva. Uvodenjem sankcija prema SR Jugoslaviji zamrznut je status SR Jugoslavije u MMF-u.

Bivsa SFRJ je jedan od osnivaca Svjetske banke i njena kvota pri osnivanju Banke iznosila je 40 miliona USD, ali je kasnije povecavana i 1991. godine je iznosila 528,502 miliona USD, odnosno 0,38 od ukupnog iznosa kvote.6 S obzirom na ciljeve koje je ova Banka sebi postavila i cinjenicu da je pretrpjela velika razaranja tokom II svjetskog rata, Jugoslavija je 1949. godine dobila zajam od 2,7 milijardi dolara za uvoz opreme, a potom i jos dva zajma 1951. i 1953. godine. Od sredine sesdesetih godina Jugoslavija je svake godine dobijala po nekoliko zajmova od Svjetske banke. Do 30. juna 1991. godine Jugoslaviji je odobreno 90 zajmova u ukupnom iznosu od 6,114 miliona dolara. Najveci dio zajmova bio je namijenjen za razvoj saobracaj, strukturno prilagodavanje i razvoj nedovoljno razvijenih podrucja. Odbor izvrsnih direktora donio je 25. februara 1993. godine odluku da prestane clanstvo SFRJ u IBRD i da je naslijede novoformirane drzave poslije dogovora o visini kvota i ostalim pravima i obavezama.

U pogledu rjesavanja problema raspada bivse Jugoslavije i potrebe raspodjele zatecenih prava i obaveza na drzave nasljednice, MMF je decembra 1992. godine prihvatio podjelu postojece kvote SFRJ od 613 miliona specijalnih prava vucenja (oko 900 miliona USD), na pet djelova, na nove kvote SR Jugoslavije i nove drzave na bivsim jugoslovenskim prostorima, i izbrisao SFRJ iz svog registra. Time bivse republike bez dodatnih ulaganja postaju nove clanice MMF-a, a SR Jugoslavija je tako trebalo da sacuva status u njemu. U politickim strukturama MMF i Svjetske banke prema ovoj ideji su, medutim, postojale odredene rezerve. Vlada SR Jugoslavije je od MMF-a zahtijevala istovjetan tretman za sve bivse republike SFRJ. Izvrsena dioba aktive i pasive bivse SFRJ na pet novih zemalja po osnovu djelimicne ili uslovne sukcesije, a ne potpune i istovremene sukcesije od strane MMF-a, nije odgovarala SR Jugoslaviji jer je taj pristup podrazumijevao razlicito vrijeme pristupa u clanstvo Fonda. Prihvaceno je misljenje Badinterove komisije, prema kome se SFRJ raspala, odnosno SRJ je nova drzava, a Srbija i Crna Gora nisu jedine nasljednice ranije drzave, pa time ne nasljeduju raniju kvotu SFRJ u punom iznosu. Nova kvota bivse SFRJ utvrdena je na nivou od 918 miliona SPV (posle povecanja za 50% u okviru Devete opste revizije kvota). Od toga je SR Jugoslaviji pripalo 36,5%, iako se racunalo da ce nova kvota SRJ iznositi 40-45% ukupne kvote SFRJ (uzimajuci u obzir njen raniji ekonomski potencijal). SR Jugoslaviji je pripao manji iznos jer je uzet u obzir i procenat ucesca svake republike u iskoriscenim kreditima MMF-a na osnovu ukupne kvote. Hrvatska je dobila 28,5% ukupne kvote, Slovenija 16,4%, Bosna i Hercegovina 13,2% i Makedonija 5,4%. MMF nije nikom priznao automatizam nasljeda bivse SFRJ, vec samo u slucaju ispunjavanja odredenih uslova i obaveza. Formalno-pravno gledano, zamrznut status SR Jugoslavije u Ujedinjenim nacijama ne bi trebalo da bude smetnja clanstvu u MMF-u, buduci da u Statutu Fonda ne pise da je uslov prijema u Fond clanstvo u Ujedinjenim nacijama. Osnovno je da drzava postoji i ispunjava uslove da bude medunarodno priznata i kao takva prihvata obaveze prema pravilima Fonda. Na osnovu utvrdenog ucesca u ukupnoj kvoti, utvrdena je i podjela potrazivanja i obaveza bivse SFRJ u MMF-u. Nekoliko uslova odnosi se na ispunjavanje obaveza po svim tim osnovama, dok je jedan iskljucivo politicke prirode jer je vezan za procjene u Fondu da li je nasljednica sposobna i spremna da vrati svoj dio duga i povlaci sredstva ove institucije.7

MMF je pomjerao rokove za regulisanje statusa SR Jugoslavije imajuci u vidu u prvom redu njenu naglasenu kooperativnost u rjesavanju krize na prostorima bivse SFRJ, kao i cinjenicu da je bivsa Jugoslavija imala visedecenijsku veoma uspjesnu saradnju sa MMF-om i Svjetskom bankom. SFRJ je bila poznata i po redovnom izvrsavanju svojih spoljnofinansijskih obaveza prema inostranim kreditorima, cesto i po cijenu sopstvenog razvoja. Mora se ipak priznati da je u pogledu politickih zahtjeva MMF isao mnogo ispred UN, sto nije u skladu sa karakterom i nacinom djelovanja ove institucije. Povratak SR Jugoslavije u bretonvudske institucije znatno bi povecao mogucnosti za postepeni oporavak, stabilizaciju i dalji razvoj privrede SRJ, jer u prosjeku svaki dolar kredita MMF-a, vuce za sobom jos 3-5 dolara pomoci iz drugih javnih i komercijalnih izvora u svijetu. Sa svoje strane MMF ce zahtijevati sprovodenje klasicnog monetarnog recepta koji obuhvata liberalizaciju cijena, kursa dinara, kamata, uvoza kao i restriktivnu monetarnu i fiskalnu politiku (ogranicenje rasta novcane mase, budzetsko limitiranje i druge mjere).

U sadasnjim okolnostima figuriraju tri opcije za regulisanje clanstva u Medunarodnom monetarnom fondu. Prva se ogleda u pronalazenju rjesenja koje bi se baziralo na nasem predlogu, i na odgovarajuci nacin uvazilo jugoslovenski zahtjev u pogledu kontinuiteta clanstva. Druga opcija polazi od prihvatanja zahtjeva MMF-a, a to je sukcesija clanstva u Fondu, na osnovu koje su se odvijale aktivnosti oko clanstva drzava sa prostora bivse SFRJ. Prihvatanje sukcesije iskljucilo bi kontinuitet SR Jugoslavije sa prethodnom SFRJ. Konacno, treca opcija, koja se cini ekonomski najrealnijom i najopravdanijom, predvida upucivanje zahtjeva za novim clanstvom u Fondu, naravno u slucaju jugoslovenskog i Fondovog neprihvatanja prethodno navedenih mogucnosti. U okviru ove opcije moguca su tri slucaja. Prvi, da MMF ne primi SR Jugoslaviju u clanstvo, drugi da zemlji kao novoj clanici bude odredena nova kvota koja bi bila manja, zbog slabljenja ekonomske moci zemlje, i treci, da SRJ poslije primanja u clanstvo bude odredena kvota identicna sadasnjoj kvoti u Fondu.

MMF posljednjih godina uvodi novi kodeks ponasanja koji vlade zemalja-clanica obavezuje da brze i potpunije objavljuju svoje finansijske i ekonomske politike. Fond dva puta godisnje objavljuje izvjestaj o tome u kojoj mjeri clanice slijede instrukcije i savjete Fonda. Osnovni cilj ovih mjera je uvodenje veceg stepena javnosti u radu, kako bi se potencijalni medunarodni kreditori zastitili od eventualnih iznenadenja i rizika. Lista potrebnih podataka je sveobuhvatna i sadrzi podatke o deviznim rezervama, kursevima domacih valuta, bilansima centralnih banaka, spoljnim dugovima, kamatama, novcanim emisijama, porezima i dr.

Jedan od akutnih problema posljednih godina je problem dugotrajnih kasnjenja u izmirivanju finansijskih obaveza zemalja-clanica prema MMF-u. Imajuci u vidu opasnost za sopstvenu likvidnost, MMF je morao preduzeti citav niz akcija za zastitu svojih finansijskih pozicija. Tako, ako data zemlja ni poslije opomene upravnog direktora Fonda ne izvrsava svoje obaveze prema njemu, primjenjivala bi se odredba ogranicenja koriscenja sredstava, a ako bi i poslije toga zaduzena zemlja nastavila po starom, Fond bi donosio odluku kojom bi zemlju proglasio nepodobnom za vucenje njegovih kredita. SAD su posebno insistirale na usvajanju plana za rjesavanje kasnjenja u izmirivanju obaveza prema Fondu, kao uslovu za njeno pristajanje na povecanje kvota zemalja-clanica u MMF-u. Pored kreiranja specijalnog fonda za pomoc zemljama koje imaju kasnjenja u izmirivanju obaveza prema MMF-u, SAD su zahtijevale izmjene u pravilima MMF-a koje bi omogucile suspenziju zemalja koje imaju trajna kasnjenja prema Fondu, odnosno svojevoljno ne izvrsavaju svoje obaveze. Dogovor o strategiji rjesavanja kasnjenja u izmirivanju finansijskih obaveza prema Fondu, koji je stupio na snagu Trecim amandmanom na Statut MMF-a krajem 1992. godine, oznacio je pocetak i novi pristup u odnosima Fonda prema zemljama-clanicama. Iako je rijec o iznosu kasnjenja koji je mali u odnosu na ukupne dugove zemlja u razvoju, ucestalost neizvrsenih obaveza i istrajnost zemalja povecali su sumnju u status Fonda kao centralnog stuba svjetskog finansijskog i monetarnog poretka. Ranije je jedina sankcija koju je Fond mogao izreci prema zemlji sa stalnim kasnjenjima u izmirivanju obaveza bila njeno iskljucenje (doduse ta mjera nije nikada bila primjenjivana). Zbog toga je postignuti sporazum bio tako koncipiran da ohrabri zemlje da izvrse svoja dospjela dugovanja i ukljuci u Fondov Statut manje ostru kaznenu odredbu, koja bi se svela na lisavanje njenog prava glasanja. Od zemlje se ocekuje da sprovodi efikasne mjere ekonomske politike, i ako u tome postigne odredeni napredak, ona moze racunati na pozajmljivanje sredstava za strukturno prilagodavanje sa niskim kamatama. Prvobitno su SAD predlagale da se proda dio rezervi MMF-a za obezbjedivanje novca za pomoc zemljama sa kasnjenjem u izmirivanju svojih finansijskih obaveza prema Fondu, ali taj predlog nije bio prihvacen. Umjesto toga, dogovoreno je da MMF bude spreman da polozi do 3 miliona unci zlata kao garanciju u slucaju da zemlje ne izvrse obaveze, a koriste ovu olaksicu MMF-a.

Kada SR Jugoslavija regulise svoj status u MMF-u i Svjetskoj banci, morace pronaci modalitete izmirenja akumuliranih kasnjenja, odnosno zaostalih dospjelih neplacenih finansijskih obaveza prema medunarodnim finansijskim institucijama. SRJ bi ovaj problem mogla rjesavati na jedan od tri nacina.

Prvi nacin podrazumijeva placanje zaostalih obaveza iz deviznih rezervi, ako je to moguce. Za sada je to neizvodljivo, jer je dobar dio zajednickih rezervi jos uvjek blokiran u inostranstvu, posto na njih pravo polazu i bivse jugoslovenske republike.

Drugi nacin je dobijanje tzv. kredita za premoscavanje kasnjenja u izmirivanju obaveza. Bosna i Hercegovina je, da bi bila primljena u MMF, morala prvo rjesiti pitanja kasnjenja koja su proizlazila iz ranijih obaveza SFRJ prema MMF-u. Na BiH je otpala obaveza placanja od 37 miliona dolara, a problem je prevaziden tako sto je centralna banka Holandije obezbijedila BiH kratkorocni zajam za premoscavanje. Bosna i Hecegovina je isti kredit otplatila iz kredita MMF-a od 45 miliona USD, koji joj je Fond odobrio prilikom uclanjenja decembra 1995. godine u okviru tzv. politike prema zemljama koje izlaze iz konfliktnih situacija.

Treci nacin regulisanja kasnjenja sastoji se u primjeni tzv. Programa akumuliranja prava MMF-a, kao i Programa dodatne podrske za rjesavanje nagomilanih kasnjenja Svjetske banke. Mnoge zemlje sa kasnjenjima u izmirivanju obaveza pocele su da sprovode odgovarajucu politiku sa ciljem da obnove privredni rast i ojacaju spoljnu poziciju, kao dio njihovih napora rjesavanju dospjelih dugovanja prema Fondu. 1990. godine, Privremeni komitet MMF-a je usvojio koncept "pristupa prava" kao dio strategije u cilju pomoci clanicama sa neizmirenim obavezama prema Fondu. U okviru ovog pristupa, clanica sa produzenim kasnjenjima moze da zaradi prava bazirana na trajnom ekonomskom rukovodenju, za vrijeme perioda prilagodavanja koji nadgleda Fond, ka buducem finansiranju MMF, jednom kada se zaostale obaveze izmire. Ovaj pristup se ogranicava na one zemlje sa kasnjenjima u izmirivanju obaveza prema Fondu koje prihvate sveobuhvatne ekonomske programe. Ovi, pak, programi moraju biti u skladu sa standardima ekonomskih politika koji se podrzavaju prosirenim aranzmanima i aranzmanima pojacane olaksice za strukturno prilagodavanje MMF-u. Dakle trebaju u sebi ukljucivati politike koje stvaraju uslove za trajan privredni rast i znatan progres ka odrzivosti platnog bilansa. Jednom kada zemlja-clanica uspjesno kompletira program akumuliranih prava i podmiri svoje zakasnjele finansijske obaveze prema Fondu i MMF odobri novi finansijski aranzman, clanica moze da naplati svoja akumulirana prava kao "prvu isplatu", u okviru novog kreditnog aranzmana sa Fondom.

Primjenom Programa akumuliranja prava MMF-a, zemlja koja je u kasnjenju u izmirivanju finansijskih obaveza, moze da akumulira povlacenje finansijskih sredstava do visine iznosa dospjelih duznickih obaveza, a na osnovu buducih specijalnih prava vucenja koja ce joj naknadno pripasti. Duznicka zemlja placa kamate na ukupne zakasnele obaveze i po osnovu glavnice i zaostalih kamata, kao i na tekuce finansijske obaveze. Kod programa Svjetske banke za rjesavanje akumuliranih kasnjenja, duznicka zemlja placa samo kamatu na zaostalu glavnicu duga, a ne i kamatu za zaostale kamate kao u slucaju kod MMF-a. Oba pristupa, i MMF-a i Svjetske banke, su dosta skupa i dodatno opterecuju zaduzene zemlje clanice ovih finansijskih institucija, pa je svakako neophodna rekonstrukcija postojecih modela.

4. Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD) i Evropska investiciona banka (EIB)

Kao svojevrstan odgovor na dramaticne politicke, ekonomske i socijalne promjene na pocetku posljednje decenije ovog vijeka, osnovana je Evropska banka za obnovu i razvoj (European Bank for Reconstruction and Development - EBRD), kao prva posthladnoratovska medunarodna finansijska institucija sa ciljem pruzanja pomoci zemljama istocne i centralne Evrope u realizaciji njihovog prelaska iz sistema dirigovane privrede u sistem razvijene trzisne ekonomije.

EBRD nastoji da zemljama koje koriste njena finansijska sredstva pomogne u sprovodenju strukturnih, kao i promjena u pojedinim sektorima privrede, ukljucujuci i demonopolizaciju, decentralizaciju i privatizaciju, uzimajuci pri tom u obzir specificne potrebe zemalja u razlicitim fazama tranzicije. U osnovne aktivnosti Banke spadaju jacanje privatnog sektora i finansijskih institucija, kao i razvoj infrastrukture koja je potrebna za razvoj pojedinih sektora privrede. Za EBRD se ne moze reci da predstavlja instituciju promotivno-donatorskog karaktera, buduci da ona posluje na sasvim realnim principima poslovno zdravog bankarstva i isto takvog ulaganja sredstava. U cilju ispunjenja uloge svojevrsnog katalizatora promjena, Banka podstice kofinansiranje i direktna strana ulaganja iz privatnog i javnog sektora, pomaze mobilisanje domaceg kapitala i pruza tehnicku pomoc u odgovarajucim oblastima, a kod finansiranja razvojnih projekata obavezno procjenjuje i njihov ekoloski aspekt. EBRD veoma tijesno saraduje sa medunarodnim finansijskim institucijama i drugim organizacijama.

Iako se njena struktura razlikuje od onih u komercijalnim bankama, EBRD ima veoma slican prilaz kada je rijec o procjeni projekata za koje se od nje trazi finansiranje. EBRD direktno finansira precizno utvrdene i prihvacene projekte, zatim aktivnosti privatnog sektora, operacije restrukturacije i privatizacije, ili realizaciju infrastrukturnih projekata kojima se podsticu pomenute aktivnosti. Ucesce Banke u finansiranju odredenog projekta iznosi minimalno 5 miliona ECU-a, ali i vise ukoliko je rijec o znacajnom nacionalnom projektu kojem nedostaju odredena sredstva. Iako Banka u sustini ne finansira direktno mala i srednja preduzeca, ona ipak ima na raspolaganju neke od pomenutih instrumenata i u te svrhe.

EBRD moze obavljati svoje aktivnosti na nekoliko nacina a izdvajaju se sljedeci metodi:

• kofinansiranje sa multilateralnim institucijama, komercijalnim bankama ili drugim zanimljivim izvorima; zajmovi privatnim investitorima; drzavnim preduzecima koja se ponasaju konkurentno na trzistu; drzavnim preduzecima koja se prilagodavaju prelasku na privatnu svojinu;
• investiranje u privatni sektor;
• davanje garancija za pristup domacem i medunarodnom trzistu privatnim i drzavnim preduzecima;
• aktiviranje specijalnih fondova u skladu sa ugovorima koji odreduju njihovu upotrebu;
• davanje ili ucestvovanje u zajmovima i davanje tehnicke pomoci za rekonstrukciju ili razvoj infrastrukture, ukljucujuci programe zastite zivotne sredine neophodne za razvoj privatnog sektora i prelazak na trzisno orijentisanu ekonomiju.

4.1. Evolucija aktivnosti EBRD u periodu 1991- 1998.

Tokom prvih godina postojanja i operativnog funkcionisanja EBRD je uglavnom bila suocena sa teskocama u operativnom djelovanju u vecini zemalja-korisnica svojih sredstava i usluga. Ubrzanje procesa privrednih reformi u zemljama-korisnicama stimulisalo je privredni rast u ovim zemljama, kao i traznju za uslugama EBRD. Banka je odgovorila na tu potrebu veoma brzo i efikasno. To se vidi iz podatka da je angazovala do kraja 1995. godine ukupno sredstava u iznosu od 5,93 milijarde ECU-a. Vrijednost projekata odobrenih za finansiranje dostigla je 7,85 milijardi ECU-a.8

U periodu 199-1995. godine prioriteti u poslovanju Banke bili su sljedeci:

• podsticanje razvoja privatnog sektora,
• koncentracija aktivnosti u zemljama-korisnicama,
• pruzanje pomoci lokalnim privatnim preduzecima, posebno malim i srednjim,
• znacajno oslanjanje u poslovanju na finansijske posrednike, i
• teznja za povecanjem udjela u finansiranju.

U praksi prvih odobrenih projekata finansiranja, skoro da i nije bilo onih u privatnom sektoru. Naime, u vecini zemalja istocne i centralne Evrope taj sektor prakticno nije ni postojao do 1989. godine. Kasnije je privatni sektor bio sve vise zastupljen u finansiranju od strane EBRD-a. Danas je preko 60% ukupnih sredstava usmjereno na taj sektor. To je i logicna posljedica preuzete obaveze Banke da udio javnog sektora ne treba da prede 40%.

Obim finansijskih operacija EBRD-a stabilizovan je tokom 1994. godine. Tada je odobreno finansiranje 91 novog projekta u vrijednosti od 1.870 miliona ECU-a, u odnosu na 1.640 miliona u 1993. godini. Ova stabilizacija ipak nosi veoma znacajnu promjenu u strukturi operacija Banke. Naime privatni sektor prvi put dostize udio od citavih 70% ukupno angazovanih sredstava. S druge strane, opada udio finansiranja infrastrukturnih projekata, koje u globalu iznosi 355 miliona ECU-a u odnosu na 723 miliona u 1993. godini.9 Sve veci broj operacija odvija se u saradnji sa lokalnim finansijskim posrednicima, posebno kada je rijec o finansiranju malih i srednjih preduzeca. EBRD istovremeno preuzima povecane rizike, posebno u slucaju kada odlucuje da u Rusiji formira regionalne investicione fondove, kao i fond za finansiranje malih i srednjih preduzeca. Sa geografske tacke gledista, njene operativne aktivnosti sve se vise usmjeravaju u pravcu znatnije diverzifikacije po zemljama i sektorima uz vecu izbalansiranost ulozenih sredstava u tom smislu.

Iz izvjestaja o poslovanju se moze uociti da je Banka imala manji gubitak u 1994. godini, uglavnom zbog nesto nepovoljnijih uslova zaduzivanja na finansijskim trzistima. Slicna je bila i ocjena za 1995. godinu, dok je ravnoteza u bilansu poslovanja postignuta krajem 1996. godine.

Evropska unija je podrzavala aktivnosti EBRD-a posebno u vidu odobrenih sredstava od skoro 35 miliona ECU-a iz svojih programa PHARE i TACIS za finansiranje operacija tehnicke pomoci od strane EBRD-a.

Plan EBRD-a za 1995. godinu o finansiranju projekata u vrijednosti od 1,9 milijardi ECU-a je premasen jer su potpisani ugovori vrijedili nesto preko 2 milijarde ECU-a. Od stvaranja EBRD-a registrovano je 368 odobrenih projekata za finansiranje, dok je u samoj 1995. godini broj odobrenih projekata povecan za 23% a njihova vrijednost za oko 19%.10

EBRD je tokom 1995. godine koncentrisala svoje operacije na zemlje u kojima je bila manje aktivna u ranijim periodima, posebno na one koje se nalaze u pocetnom ili srednjem stadijumu procesa tranzicije. Najbolji primjer je Rusija, u kojoj su broj odobrenih zajmova i vrijednost istih samo u 1995. godini iznosili skoro isto koliko i prethodne 4 godine zajedno. Od ukupno 25 zemalja-korisnica finansijske pomoci Banke, u toku 1995. godine samo jedna nije dobila finansijsku podrsku. Odobreno je istovremeno finansiranje i za 17 regionalnih razvojnih projekata. Prve isplate po realizovanim projektima bile su odobrene Azerbejdzanu, Hrvatskoj, Gruziji i Kirgistanu.

Sektorska analiza odobrenih zajmova pokazuje da je i u 1995. godini EBRD najvise sredstava i u okviru najveceg broja projekata namijenila sektoru finansija, odnosno uslugama tog tipa, sto je i razumljivo, uzimajuci u obzir potrebu za razvojem finansijskih djelatnosti u zemljama u tranziciji. Znacajan dio finansijskih sredstava Banka je namijenila i sektorima saobracaja, energetike i telekomunikacija, preradivackoj industriji i razvoju infrastrukture. Po pravilu, uvijek je prisutna naglasena potreba za razvojem privatnog sektora u svim tim domenima ukupne privredne aktivnosti u ovim zemljama.

Trend jacanja direktnog prisustva filijala Banke u pojedinim zemljama i regionima ogleda se u 1995. godini u konsolidaciji mreze njenih rezidentnih biroa. Za Sloveniju rezidentni biro je otvoren u Ljubljani, dok se regionalni biroi za Rusiju nalaze u Vladivostoku i Sankt Petersburgu. Rezidentni biroi postepeno zamjenjuju predstavnicku ulogu u pravcu veceg direktnog angazovanja, sto se vidi i u odgovarajucim promjenama kadrovske strukture. Rijec je o veoma znacajnim poslovima nadzora i kontrole realizacije projekta, kao i pruzanju strucne pomoci privatnom sektoru. Mnoga ulaganja u finansijski sektor zavise u velikoj mjeri i od kvalitetne saradnje s lokalnim bankama i finansijskim institucijama.

EBRD i dalje stavlja akcenat na sto jacu medubankarsku saradnju u okviru svoje ukupne aktivnosti, odnosno na saradnju sa partnerima u domenu finansija i industrije, kako bi u prvom redu mogla efikasno da odgovori na sve veci broj zahtjeva za finansiranje lokalnih privatnih preduzeca ciji broj veoma brzo raste u svim zemljama u tranziciji. Banka nastavlja da radi sa malim i srednjim pereduzecima kao i onima koja vrse restrukturaciju ili privatizaciju. EBRD takode nastavlja da siri svoje prisustvo u tim zemljama u cilju efikasnijeg kreiranja, izvrsenja i pracenja projekata.

Sa svoje strane, zemlje u tranziciji koje pretenduju na sredstva EBRD-a morace da pojacaju aktivnosti na podsticanju i javnog i privatnog sektora svojih nacionalnih ekonomija da posluju ekonomicno i efikasno, a takode njihove administracije moraju funkcionisati odgovorno i transparentno. To pretpostavlja i potpuno otvaranje javnog sektora za sve nabavke putem otvorenih licitacija za sva uspjesna privatna preduzeca. Ona istovremeno postaje dijelom i garant finansijske odgovornosti i podstice razumnu upotrebu javnih fondova.

Klijenti su odgovorni za realizaciju finansiranog projekta od strane Banke, posebno u svim aspektima njegove trzisne opravdanosti u fazi planiranja i plasmana na trzistu. Banka u tim aktivnostima daje savjete, ali ne preuzima nikakvo direktno ucesce u zakljucivanju ugovora o konkretnim poslovima klijenta.

Kada je rijec o javnom sektoru u zemljama u tranziciji, EBRD ocekuje da se odgovarajuci fondovi kod koriscenja podvrgnu rigoroznijim kriterijumima efikasnosti i ekonomicnosti. U tom pogledu EBRD zahtijeva od svojih klijenata iz javnog sektora da obavezno pristupe prikupljanju ponuda putem licitacija, a samo u izuzetnim slucajevima tolerise i druge metode rada, u zavisnosti od prirode i vrijednosti isporuka, radova ili usluga koje treba izvrsiti.

Tokom prvih sest mjeseci 1998. godine EBRD je povecala obim svojih operacionih sredstava za 1,3 milijarde ECU-a, zakljucujuci 49 novih projekata. To je za oko 55% vise nego za isti period prosle godine. Neto profit nakon provizija za prvih sest mjeseci 1998. godine iznosio je 29 miliona ECU-a, za razliku od profita od 13,1 milion ECU-a u prvoj polovini 1997. godine. Bankarska djelatnost je donijela 58% bruto prihoda i taj iznos je veci u odnosu na isti period 1997. godine. Ovi rezultati odslikavaju stalni porast prihoda od osnovnog bankarskog posla EBRD-a, posebnog od balansnog portfolija i od jake blagajnicke djelatnosti, zajedno sa strogom kontrolom koja je zadrzala izdatke unutar odobrenog budzeta.11

Da bi odgovorila sve vecoj traznji svojih usluga i pomoci, EBRD je izradila strategiju rasta aktivnosti, odnosno stalno povecanje ulaganja sredstava u razvojne projekte zemalja centralne i istocne Evrope. Tako bi vrijednost njenih ulaganja u 1999. godini dostigla 2,5 milijardi ECU-a.12

Kada je rijec o odnosima izmedu SR Jugoslavije i EBRD, treba se podsjetiti da je bivsa SFR Jugoslavija 1991. godine bila jedna od clanova-osnivaca EBRD-a sa upisanim ulogom od 128 miliona ECU-a, na osnovu cega joj je pripalo 12.800 akcija Banke u pojedinacnoj vrijednosti od 10.000 ECU-a.13 Odbor direktora EBRD-a je septembra 1992. godine zakljucio da SFRJ vise ne postoji kao drzava, odnosno da je time prestala da bude clanica Banke. Slovenija, Hrvatska i Makedonija su tokom 1992. i 1993. godine postali clanovi EBRD-a. Svaka od ovih zemalja je prilikom stupanja u clanstvo dobila po 100 akcija Banke iz pomenute kvote SFRJ od 12.800 akcija. Preostalih 12.500 akcija ostalo je nerasporedeno, a SR Jugoslavija ce polagati pravo na dio tih akcija kada regulise clanstvo u Evropskoj banci za obnovu i razvoj. Kada je rijec o stupanju u clanstvo u EBRD, u clanu 1. Sporazuma o osnivanju Banke istice se da se zemlje centralne i istocne Evrope obavezuju na sprovodenje i primjenu principa visepartijske demokratije, pluralizma i trzisne ekonomije. Takode, u clanu 8. stoji da Banka moze poslovati u onim zemljama istocne i centralne Evrope koje biljeze stalan napredak na planu prelaska na trzisnu privredu i unapreduju privatne i preduzetnicke inicijative, odnosno koje konkretnim mjerama i u svakom drugom pogledu primjenjuju principe iz clana 1. istog Sporazuma. Imajuci u vidu neophodnost dobijanja svjezih finansijskih sredstava za obnovu jugoslovenske privrede, namece se zakljucak da SR Jugoslavija mora hitno regulisati svoje clanstvo u EBRD-u.

4.2. Evropska investiciona banka - uloga i ciljevi

Evropska investiciona banka je definisana kao entitet sa neprofitnim ciljem, koji se nalazi u kolektivnom vlasnistvu vise zemalja, i kome je data mogucnost formulisanja sopstvene volje kroz autonomiju njegovih organa odlucivanja. Preciznije, EIB je medunarodna organizacija specijalizovana za bankarski sektor, cija se misija i organizacija nalaze u okvirima Evropske unije. Pravni polozaj Banci daje za pravo da raspolaze sopstvenim kapitalom i imovinom, da ima sopstvene organe vlasti, agente koji je predstavljaju, kao i da ima sopstvene privilegije i imunitete.14

Prema odredbama clana 198. Sporazuma o osnivanju, zadatak banke kao komunitarne institucije je da pomocu trzista kapitala i sopstvenim izvorima doprinosi ravnomjernom i postupnom razvoju zajednickog trzista u interesu Evropske unije u cjelini. Banka pri tome koristi sredstva sa trzista kapitala kao i sopstvena sredstva.15 Ovaj zadatak EIB ostvaruje davanjem zajmova i izdavanjem garancija na neprofitabilnim principima. Zajmovi, kao i garancije odobravaju se za projekte u svim privrednim granama, kao sto su:

1. Projekti od znacaja za razvoj manje razvijenih regiona. Finansiranje projekata koji doprinose regionalnom razvoju i jacanju ekonomske i socijalne kohezije u okvirima Evropske unije predstavlja jedan od osnovnih zadataka Banke. U tom pravcu Banka je do sada angazovala vise od dvije trecine sredstava preko individualnih ili opstih zajmova za finansiranje takvih projekata. Pod projektima regionalnog razvoja podrazumjevaju se projekti u onim regionima koji se suocavaju sa izvjesnim problemima privrednog razvoja (nedovoljni stepen razvoja industrije, poljoprivrede itd.).
2. Projekti od znacaja za ostvarivanje modernizacije ili preorjentacije preduzeca ili razvoja novih djelatnosti koje su potrebne za postepeno ostvarivanje zajednickog trzista, kada se ti projekti s obzirom na njihov obim i prirodu ne mogu finansirati iz razlicitih izvora dostupnih drzavama clanicama. Tu se prije svega misli na favorizovanje finansiranja malih i srednjih preduzeca kao faktora stabilnosti i jednog od najefikasnijih nacina borbe protiv nezaposlenosti.
3. Projekti od zajednickog interesa za vise drzava clanica koji se s obzirom na obim i prirodu ne mogu u cjelini finansirati razlicitim izvorima sredstava dostupnim u pojedinim drzavama-clanicama.16

Banka pomaze i finansiranje investicionih programa uz ucesce strukturnih fondova i drugih finansijskih instrumenata. Nakon sto su 1989. godine reformisani Strukturni fondovi, EIB je ucestvovala u pomoci regionalnom razvoju sredstvima u ukupnom iznosu od 71 milijarde ekija.17

Da bi obavljala svoje poslove koji su joj povjereni clanom 130. Sporazuma o osnivanju EEZ, Banka mora biti u mogucnosti da nastupa potpuno nezavisno na medunarodnim finansijskim trzistima. Priznavanje ove funkcionalne i institucionalne autonomije svakako u krajnjoj instanci nema za cilj odvajanje EIB iz aktivnosti Evropske unije, vec prije govori o izvjesnoj ambivalentnosti, u smislu da je Banka s jedne strane nezavisna u vodenju sopstvenih poslova, a s druge strane imajuci u vidu njene ciljeve veoma usko povezana sa Evropskom unijom.Veza EIB i EU ogleda se u sljedecem:

• Clanstvo: zemlja ne moze biti clan EU, a da istovremeno ne bude clan EIB;
• Misija: Banka ostvaruje doprinos ka uravnotezenom razvoju Unije, bez nepotrebnih sokova;
• Administracija: licnost koju je imenovala Komisija, postaje punopravni clan administrativne komisije EIB;
• Aktivnosti: a) zahtijevi za odobravanjem zajmova koji se postavljaju pred Banku, moraju imati misljenje Komisije; b) direktor Banke moze biti pozvan od strane zemalja clanica ili Komisije da objasni svoje direktive.18

Tabela 1

Osnivacki kapital EIB (mil. ECU)19

Evropska investiciona banka finansira svoje aktivnosti zajmovnom aktivnoscu na vodecim svjetskim trzistima. Kombinacijom snage dionicara, kvaliteta zajmova i inovativne strategije pozajmica, banka je postala vodeci medunarodni nevladin pozajmljivac sa tzv. "AA" kreditnim rejtingom. Finansijski aranzmani EIB ostvaruju se pod okriljem Evropske unije ili na bilateralnoj osnovi, zahvaljujucu ugovorima sa pojedinim zemljama neclanicama. Prateci razvoj aktivnosti EIB u jednom istorijskom kontinuitetu, moguce je napraviti izvjestan periodicni pregled na sljedeci nacin:

• 1963. godine prve finansijske operacije u 17 zemalja,
• 1978. godine sirenje operacija sa grupacijom mediteranskih zemalja,
• 1990. godine prve finansijske operacije u zemljama centralne i istocne Evrope,
• 1993. godine prve finansijske operacije u Aziji i Latinskoj Americi.20

Tabela 2

Finansijske operacije EIB 1987–1997. godine (mil. ECU)21