Kratak komentar novog Zakona o lokalnoj
samoupravi u Republici Srbiji

Novi Zakon o lokalnoj samoupravi u Republici Srbiji objavljen je 25. februara 2002. godine u Službenom glasniku Republike Srbije, br. 9/2002. Ovim zakonom zamenjen je do tada važeći Zakon o lokalnoj samoupravi (Službeni glasnik RS, br. 11/92, 75/92, 52/93, 67/93, 28/94, 75/94, 53/95, 42/98 i 25/2000), koji je pored ostalih saržao i odredbe o lokalnim izborima. Novi zakon ne sadrži te odredbe.

Novi Zakon o lokalnoj samoupravi Republike Srbije donet je kao tranzicioni propis u sklopu napora koji se čine da se naši pravni propisi harmonizuju sa evropskim pravom. U tom smislu, moglo bi se reći da se u onoj meri u kojoj je to moguće u datim odrednicama za reformisanje pravnog sistema, ovaj Zakon oslanja na Evropsku povelja o lokalnoj samoupravi koja je usvojena u Savetu Evrope 15.10.1985. godine, te da je donošenjem ovog zakona učinjen jedan od niza potrebnih koraka koji nas približavaju članstvu u Savetu Evrope.

Osnovna rešenja u Zakonu o lokalnoj samoupravi Republike Srbije

U čl. 1 Zakona o lokalnoj samoupravi uređuju se materijalni, organizacioni i tehnički uslovi pod kojima građani ostvaruju svoje pravo na lokalnu samoupravu.

Pod pravom građana na lokalnu samoupravu smatraju se neposredno upravljanje od strane građana (na zborovima, u mesnim zajednicama, i dr.) i upravljanje preko slobodno izabranih predstavnika, javnim poslovima od neposrednog zajedničkog i opšteg interesa za lokalno stanovništvo.

Lokalna samouprava ostvaruje se u opštini, u gradu i ,posebno, u Beogradu.

Opština, grad i grad Beograd predstavljaju jedinice lokalne samouprave.

Građani upravljaju poslovima lokalne samouprave, u skladu sa Ustavom, zakonom i statutom jedinice lokalne samouprave.

Delokrug jedinica lokalne samouprave

Postoje dve vrste delokruga jedinica lokalne samouprave: izvorni i povereni delokrug.

U obavljanju poslova izvornog delokruga jedinica lokalne samouprave donosi propise samostalno, u granicama utvrđenim Ustavom, i zakonom i drugim propisima i statutom. Dakle, izvorni delokrug jedinice lokalne samouprave jeste delokrug i poslovi koji neposredno utvrđuje kao svoje poslove i ovlašćenja.

Povereni delokrug nadležnosti jedinica lokalne samouprave sačinjavaju poslovi čije obavljanje je u nadležnosti republičkih organa, odnosno organizacija, koji se delimično, radi lakšeg i efikasnijeg obavljanja poveravaju, odnosno prenose zakonom i drugim propisima na jedinicu lokalne samouprave, odnosno na organe i organizacije jedinice lokalne samouprave, koje one, preko svojih organa i organizacija obavljaju kao javna ovlašćenja. Ovi poslovi poveravaju se zakonom ili propisom organa teritorijalne autonomije (autonomne pokrajne, regiona i sl.).

Dakle, jedinicama lokalne samouprave i njenim organima i organizacijama mogu se poveravati pojedini poslovi iz okvira prava i dužnosti Republike, odnosno prava i dužnosti organa teritorijalne autonomije. Radi se o praktičnom ostvarivanju i pojedinih nadležnosti organa Republike, odnosno organa teritorijalne autonomije, preko jedinica lokalne samouprave. Ovim se uspostavlja i funkcionalna veza između tih organa i uvid u celinu vršenja poslova organa lokalne samouprave, kao i onih poslova koji spadaju u njihov izvorni delokrug, jer su svi ti poslovi (i povereni poslovi i izvorni poslovi) međusobno povezani, sa šireg stanovišta.

Kod poslova poverenih jedinicama lokalne samouprave od strane organa Republike ili organa teritorijalne autonomije, jedinica lokalne samouprave, takođe, može donositi propise i druge akte kojima se omogućava zakonito i pravilno izvršavanje pojedinih od tih poslova, a obavlja i upravne radnje (na primer, naplatu poreza, taksi i sl.)

U obavljanju poverenih poslova jedinica lokalne samouprave, odnosno njen organ odnosno organizacija, ne smeju prekoračiti granice ovlašćenja koja su im preneta zakonom ili drugim propisom organa Republike, odnosno organa teritorijalne autonomije.

Prihodi za finansiranje poslova jedinica lokalne samouprave ostvaruju se iz izvora propisanih ovim zakonom i drugim propisima i opštim aktima, u skladu sa zakonom (čl. 77-104).

Jedinica lokalne samouprave radi ostvarivanja svojih prava i dužnosti i za zadovoljavanje potreba lokalnog stanovništva može osnivati preduzeće, ustanove i druge organizacije koje vrše javnu službu, u skladu sa zakonom i statutom, a može poveriti obavljanje pojedinih od tih poslova i ugovorom, pravnom ili fizičkom licu na osnovu javnog konkursa, ukoliko je to ekonomičnije i ukoliko pruža garancije za bolji kvalitet usluga (konkurenciju) - čl. 6.

Radi zadovoljavanja opštih, zajedničkih i svakodnevnih potreba stanovništva na određenom užem području, jedinica lokalne samouprave može da obrazuje mesnu zajednicu ili drugi oblik mesne samouprave, u skladu sa zakonom i statutom - čl. 7 (na primer, jedinice za koordinaciju poslova i interesa skupštine stanara i kontrolu utroška sredstava od zakupnine i drugih zajedničkih sredstava, na određenim lokacijama, objektima i dr.)

Osnovni pravni akt jedinice lokalne samouprave je statut. Statuom se uređuju sva bitna pitanja iz izvornog delokruga jedinice lokalne samouprave.

Jedinica lokalne samouprave ima svojstvo pravnog lica (čl. 10. i 11), što znači da je samostalni subjekt prava i obaveza.

Skupština opštine kao jedinice lokalne samouprave ima sekretara koji se postavlja na predlog predsednika na četiri godine (čl. 38).

Organi jedinica lokalne samouprave

Osnovna jedinica lokalne samouprave je opština (čl. 16).

Grad kao jedinica lokalne samouprave osniva se zakonom, ako u njegov sastav ulazi dve ili više gradskih opština kao osnovnih jedinica lokalne samouprave (čl. 21).

Za grad Beograd kao jedinicu lokalne samouprave donosi se poseban zakon (čl. 24). Ovo stoga što je Beograd prestonica.

Organi opštine su: skupština opštine, predsenik opštine i opštinsko veće. Broj odbornika utvrđuje se statutom i ne može biti manji od 19 ni veći od 75 (čl. 27).

Odbornici se biraju na četiri godine (čl. 29).

Predsednik opštine obavlja izvršnu funkciju (čl. 40).

Opštinsko veće u opštini kao i drugi inokosni i kolegijalni organi u jedinicama lokalne samouprave, vrše poslove koji su im propisani zakonom i statutom.

Nadležnost skupštine opštine utvrđene čl. 30. ovog zakona u dvadeset tačaka.

Ovlašćenja predsednika opštine utvrđene su čl. 41. ovog zakona u devet tačaka.

Nadležnosti opštinskih veća utvrđene su čl. 44. u četiri tačke.

Grad ima ove organe: skupštinu, gradonačelnika i gradsko veće (čl. 45). Opštinska uprava je jedinstvena služba u opštini i njome rukovodi načelnik (čl. 50) koga postavlja skupština opštine na predlog predsednika opštine (čl. 52).

Skupština opštine donosi akt o organizaciji opštinske uprave na predlog predsednika opštine.

Nadležnosti opštinske uprave u obavljanju upravnog nadzora utvrđene su čl. 58. u 6 tačaka.

Pojedinim članovima ovog zakona utvrđene su i druge nadležnosti organa odnosno ovlašćenja funkcionera organa opštine, kao i grada.

Neposredno učešće građana u upravljanju

Oblici neposrednog učešća građana u ostvarivanju lokalne samouprave jesu: kolektivna građanska inicijativa, zbor građana i referendum (čl. 66).

Građansku inicijativu može biti pokrenuta od strane najmanje 10% birača, a tačan broj potpisa iznad 10% utvrđuje se statutom. Na građansku inicijativu mora se dostaviti odgovor u roku od 60 dana.

Zbor građana je oblik neposredne samouprave koji se saziva za deo teritorijalne jedinice lokalne samouprave koji se utvrđuje statutom (čl. 67. i dr.)

Zakonom i statutom utvrđuju se slučajevi i način na koji se raspisuje referendum (čl. 68. i 69).

Mesna samouprava

Mesnu samoupravu sačinjavaju mesne zajednice

Prava, obaveze i izvori sticanja sredstava mesne zajednice uređeni su odredbama čl. 70-76.

Finansiranje poslova

Izvori i način finansiranja poslova jedinica lokalne samouprave uređeni su u čl. 77-104. ovog zakona, i to kao:

1)      izvorni prihodi;

2)      lokalne komunalne takse;

3)      samodoprinos;

4)      ustupljeni javni prihodi.

Odnosi organa Republike, organa teritorijalne autonomije i organa jedinica lokalne samouprave

Organi Republike, teritorijalne autonomije i lokalne samouprave dužni su da međusobnu saradnju i odgovaraju dužnostima, u skladu sa Ustavom, zakonima i drugim propisima. Na taj način se obezbeđuje celovitost funkcionisanja vlasti u Republici Srbiji.

Oblici i način te saradnje propisani su odredbama čl. 105-114. ovog zakona.

Raspuštanje skupštine lokalne samouprave

Posebno je značajno pod kojim uslovima se može raspustiti skupština lokalne samouprave (čl. 112):

1)      ako ne zaseda duže od tri meseca;

2)      ako ne donese statut ili budžet u roku utvrđenom zakonom i

3)      ako se ne opozove predsednik skupštine kad je predlog za opoziv podnela skupština opštine, pod uslovima iz čl. 42, st. 7 i 8.

Međusobna saradnja i udruživanje jedinica lokalne samouprave i njihovih organa, preduzeća i drugih organizacija su, takođe, elementi ostvarivanja interesa i zadataka lokalne samouprave u ustavnom i pravnom sistemu Republike Srbije (čl. 115. i 116). Jedinica lokalne samouprave utvrđuju svoje simbole u skladu sa zakonom. Statutom i mogu isticati svoje simbole uz državne simbole (čl. 117-121).

Zaštita lokalne samouprave

Lokalna samouprava uživa zaštitu po odredbama ovog zakona (čl. 122-127). Ta zaštita sastoji se u pravu da pred nadležnim ustavnim sudom pokreće, preko svojih organa, postupak za ocenu ustavnosti zakona, odnosno ustavnosti i zakonitosti drugog propisa ili opšteg akta, kao i da od Vlade Republike, odnosno teritorijalne autonomije, zahteva preispitivanje prava na odlučivanje, ukoliko smatra da o datom pitanju treba da odlučuje organ opštine, odnosno grada; pravo na sudsku zaštitu protiv pojedinačnih akata i radnji državnih organa na štetu građana odnosno organa lokalne samouprave, i dr.

Važno je posebno napomenuti da je odredbama čl. 127. ovog zakona normirano da skupština jedinice lokalne samouprave može obrazovati savet za razvoj i zaštitu lokalne samouprave, radi ostvarivanja demokratskog uticaja građana na unapređivanje lokalne samouprave. Članovi saveta biraju se iz reda građana stručnjaka u odnosnim oblastima koje su od značaja za lokalnu samoupravu.

Savet koji je obrazovan po odredbama ovog člana ima pravo da podnosi  predloge skupštini jedinice lokalne samouprave. O tim predlozima saveta dužni su da se izjasne organi jedinice lokalne samouprave, kao i opštinska uprava i javne službe.

Statutom jedinice lokalne samouprave i aktom o obrazovanju saveta utvrđuju se prava i dužnosti, sastav i način rada saveta i izbor njegovih članova.

Zaključak

Ovaj Zakon je jasan i precizno uređuje delokrug nadležnosti i organe lokalne samouprave, njihov rad i njihovu odgovornost prema građanima i prema organima Republike i organima teritorijalne autonomije. Zakon o lokalnoj samoupravi Srbije je prilagođen posebnim uslovima u kojima rade pojedini organi lokalne samouprave, ili cele jedinice lokalne samouprave. Takođe, karakteristika ovog Zakona je uvođenje određenih demokratskih standarda koji obeležavaju evropsku regulativu. U skladu sa napredovanjem demokratizacije, očekuje se dalji napredak u regulisanju ostvarivanja lokalne samouprave u sklopu ustavom utvrđenog poretka.