DA LI SE NESTO MENJA U MEDJUNARODNIM ODNOSIMA?

Dr Brana Markovic
Naucni savetnik
Institut za medjunarodnu politiku i privredu
Beograd

Kada se govori o obnavljanju odnosa sa Evropom i svetom uopste postavlja se pitanje da li se posle agresije NATO-a na Jugoslaviju nesto menja u medunarodnim odnosima, da li je doslo do promena odnosa snaga u tzv. medunarodnoj zajednici, i koji su to cinioci promena o kojima treba voditi racuna u nastojanjima da se pristupi tom procesu obnavljanja odnosa.

Ovde cu izneti samo nekoliko teza za koje smatram da su vazne za nasu raspravu. Prvo, vise puta je vec izrecen sud da oruzani napad NATO snaga na Jugoslaviju predstavlja tesku povredu celog niza odredbi medunarodnog prava. Na prvom mestu ovim su prekrsena imperativna pravila medunarodnog prava, sadrzana u cl. 2, st. 4. Povelje UN, kojima je apsolutno zabranjena upotreba oruzane sile od strane drzava i pretnja da ce oruzana sila biti upotrebljena. Oruzana sila moze biti upotrebljena iskljucivo na osnovu odgovarajuce rezolucije Saveta bezbednosti u cilju odrzavanja medunarodnog mira i bezbednosti, a izuzetno i na osnovu rezolucije "Ujedinjeni za mir". NATO je, napadom na SR Jugoslaviju, prekrsio i sopstveni statutarni akt, a posebno odredbe koje predvidaju da ce NATO delovati samo ako jedna od njegovih clanica bude napadnuta (Ugovor o organizaciji NATO iz 1949. godine, clanovi 1, 2, 5 i 6). Pored svega, pojedine clanice NATO-a prekrsile su i sopstvene ustave. Ovo se posebno odnosi na Nemacku koja je ucescem u agresiji protiv SR Jugoslavije prekrsila kako sopstveni Ustav, tako i ugovor o ujedinjenju Nemacke iz 1990. godine, u kome se predvida da nova ujedinjena drzava nece nikad ucestvovati u oruzanim akcijama koje se protive odredbama njenog Ustava i Povelje UN. Svoj ustav je prekrsila i americka administracija posto se u njemu, pored ostalog, propisuje (cl. 6) da medunarodni ugovori koje SAD zakljuce predstavljaju najvise zakone te zemlje kojih sudije svih saveznih drzava moraju da se pridrzavaju. U pomenute ugovore spadaju i Povelja UN, kao i mnogi drugi ugovori koji su ovom agresijom prekrseni. To je dovelo do, nadam se privremene, erozije medunarodnog prava.

Drugo, krseci osnovne norme medunarodnog prava i pokrenuvsi oruzanu akciju bez saglasnosti Saveta bezbednosti, jedna regionalna organizacija kao sto je NATO izdigla se iznad postojeceg sistema medunarodnog prava i medunarodnih odnosa, izgradivanog decenijama posle Drugog svetskog rata i time doprinela slabljenju Ujedinjenih nacija, OEBS-a i drugih medunarodnih organizacija, i ugrozavanju sistema opste i kolektivne bezbednosti. Ugrozen je i kredibilitet samog NATO-a koji je izvorno odbrambeni vojno-politicki savez. Ucinjen je presedan koji moze da ima dalekosezne negativne politicke, vojne, moralne i socijalne posledice.

Trece, sa rusenjem tzv. Berlinskog zida, nestankom Sovjetskog Saveza kao jedne od dveju supersila, poremecena je ravnoteza snaga, stvoren je posthladnoratovski unipolarni (ako tako moze da se kaze) sistem medunarodnih odnosa u kojima se jedna supersila pojavljuje kao odlucujuci, ako ne i jedini, faktor koji u skladu sa sopstvenim interesima diktira strategiju i politiku mnogim subjektima medunarodnih odnosa. Nacin na koji je nametnuta volja te supersile malim i velikim saveznicima u Severnoatlanskom savezu prevazilazi stepen monolitnosti ostvaren u oba bloka u vreme najzesceg hladnog rata. Besprimerno, beskrupulozno i cinicno nametanje mira putem neobjavljenog rata jednom malom narodu, neminovno je u ne malom broju zemalja nailazio na nesaglasje i otpor. U tome su prednjacile Rusija, Kina, Indija koje su ne samo osudivale agresiju NATO-a, vec su se suprotstavile teznji jedne supersile da postane neprikosnoveni "svetski policajac". I u redovima zemalja clanica NATO-a ubrzo po otpocinjanju oruzane agresije, a posebno pri njenom kraju, u okviru prividno ostvarenog jedinstva javile su se pukotine pa i otvorena neslaganja, posebno u fazi odlucivanja o prerastanju bombardovanja u kopnenu vojnu intervenciju. Do znacajnih unutrasnjih sukobljavanja doslo je u vladajucim strukturama u Grckoj, Italiji, pa i Francuskoj i Nemackoj. Javile su se ideje o preispitivanju odnosa unutar Saveza, o potrebi vojnog jacanja Zapadnoevropske unije, o neophodnosti ozivljavanja "zajednicke spoljne i odbrambene politike" Evropske unije kao samostalnijeg faktora; javio se i otpor prema cinicnoj ideji americke administracije o prenosenju odgovornosti o obnovi jugoistocne Evrope na evropske saveznike - mi, SAD, smo snosili troskove rata, vi Evropljani treba da snosite troskove mira. Mislim da nije preterano reci da je agresija na Jugoslaviju, i posebno nacin kako se o njoj odlucivalo i kako je sprovodena, doprinela razlabavljanju, ako ne bas i razbijanju samo pre jednu deceniju zapocetog procesa stvaranja jednog unipolarnog sveta u kome fakticki vlada jedna supersila, i radanja multipolarnog sveta u kome se ostvaruje nova preraspodela moci.

Cetvrto, agresija na Jugoslaviju doprinela je jacanju antiamerikanizma u mnogim zemljama, otpora teznji ka dominaciji u svetu, rodila je mnoge sumnje u, sve do tada, takoreci neprikosnovene vrednosti Zapadnog sveta. Pokazalo se da u tom "demokratskom" svetu i te kako mogu da se radaju fakticki autoritarni rezimi, u kojima je "decision-making" process u rukama nekolicine politickih i vojnih lidera ili nazovilidera. U mnogim zemljama clanicama NATO-a demokratske institucije su bile gotovo suspendovane. Vladajuce ekipe donosile su odluke, koje su za mnoge znacile pitanje zivota i smrti, zaobilazeci svoje parlamente. U mnogim zemljama clanicama alijanse vrsena je besprimerna manipulacija sredstvima za informisanje, stvaran je sistem dirigovanog, kontrolisanog novinarstva podredenog "visem cilju", a u nekim slucajevima ono se granicilo sa cenzurom. Zahvaljujuci alternativnom sistemu informisanja, prevashodno preko Interneta, ali i vecem broju casnih poslenika sedme sile, razbijen je ovaj monopol nad stampom, i sto je posebno vazno, nad televizijskom slikom.

Peto, pokazalo se da su takve autoritarne tendencije bile za njihove nosioce kontraproduktivne. Podaci o ispitivanju javnog mnjenja pokazuju da je doslo do znacajnog opadanja podrske spoljnoj politici americke administracije i popularnosti predsednika Bila Klintona kod gradana SAD. Ishodi izbora za Evropski parlament, odrzanih u junu ove godine, pokazuju da su teske poraze pretrpele vladajuce partije u onim zemljama koje su bile predvodnice ratne opcije, sto se posebno odnosi na britanske nove laburiste i nemacke socijaldemokrate. Veoma upecatljiivo je bilo reagovanje ogromnog broja obicnih gradana Britanije na ratnohuskacku politiku sadasnjeg britanskog premijera Tonija Blera i njegovog kabineta. Posle zaista trijumfalne pobede novih laburista na opstim parlamentarnim izborima maja 1997. godine, na kojima su laburisti osvojili apsolutnu vecinu od 179 mesta u Donjem domu, a u skotskoj i Velsu do nogu potukli do tada vladajuce konzervativce, na parlamentarnim izborima za novoosnovane skupstine u skotskoj i Velsu i delimicnim izborima za lokalne organe vlasti u Engleskoj, odrzanim 6. maja 1999, Toni Bler i njegovi novi laburisti pretrpeli su ponizavajuce poraze. Kako se u ovom periodu od dve godine nije dogodilo nista spektakularno na unutrasnjem planu, izuzev nekoliko seksualnih i finansijskih skandala u kojima su bili umesani neki clanovi Blerovog kabineta, pa ako se uzme u obzir "pravilo" da pobednici na opstim izborima na sredini mandata gube nesto u odmeravanju snaga, ostaje nesumnjiva cinjenica da je takav debakl Tonija Blera rezultat prevashodno njegove katastrofalne spoljne politike.

Smatram da ove a i druge nove elemente u razvoju medunarodnih odnosa treba uzimati u obzir pri spoljnopolitickom nastupanju nase zemlje.

The author argues that NATO’s armed attack against FR Yugoslavia was a serious violation of a number of provisions of international law and an attack on the very foundations of the international community. It contributed to a weakening of the UN, the OSCE and some other international organisations. It even caused certain disagreements among some NATO member states and a scepticism towards the future role of the Alliance. Many countries have condemned the aggression and opposed the attempts of the single superpower to become the "world policeman". Although we must not overestimate these tendencies, in considering the present and future position FR Yugoslavia and its foreign policy it is necessary to take into consideration all these facts.