Multikulturalni mikromenadžment u jugoistočnoj Evropi
ETNIČKI I GRAĐANSKI NACIONALIZAM I NAČINI PRISTUPANJA JEDNOM I DRUGOM
prof. dr Aleksandar Fatić
Privođenje kraju bezbednosnih kriza u jugoistočnoj Evropi koje su bile primarno prouzrokovane etničkim nacionalizmom prirodno postavlja pitanje novih pojmovnih osnova za definisanje nacionalnog interesa, odnosno nove ili redefinisane uloge nacionalizma, koji ovog puta treba da igra kohezivnu ulogu u jednom demokratski zasnovanom društvenom i političkom sistemu. Jedno od rešenja koje su teoretičari ponudili na ovo pitanje je i distinkcija između takozvanog "etničkog" i "građanskog nacionalizma".
Pod "etničkim" nacionalizmom se podrazumeva ono što je u istoriji političkih ideja poznato kao ideologija "krvi, gena i tla", odnosno definisanje nacionalnog interesa kao vezanog za etnički identitet koji se definiše po krvnoj liniji, i za singerizam između državne i nacionalne politike, to jest između države i nacije u smislu teritorije na kojoj određeni nacionalni korpus, definisan putem krvne linije i gena, živi. Često se tvrdi da je upravo ova vrsta "primitivnog" nacionalizma bila kriva za surove ratove koji su vođeni između pojedinih naroda na područjima bivšeg komunističkog dela Evrope.
S druge strane, pod "građanskim" nacionalizmom se podrazumeva nacionalna ideologija koja nacionalni identitet definiše preko pravnih kategorija, i to prevashodno preko kategorija državljanstva. Pripadnik "građanski" definisane nacije je tako svako ko poseduje državljanstvo te nacije, odnosno države za koju je ta nacija primarno konstitutivna. Najčešći stav u literaturi je taj da je "građanski" nacionalizma inkluziviji i manje sklon nasilnim rešenjima problema nego etnički nacionalizam.
Ovo predavanje pokazuje da stav iz prethodnog paragrafa nije ispravan, iz više razloga, od kojih neki uključuju birokratsku prirodu definicije nacionalnog interesa i nacionalnog identiteta u okviru građanskog nacionalizma, a time i specifični redukcionizam na nivou shvatanja šta to znači biti pripadnikom jednog naroda. Naime, građanski nacionalizam ima problema u uključivanju suštinskih kategorija poput zajedničke istorije i kolektivnog istorijskog iskustva, kolektivne svestu i sličnim principa bez kojih ni jedna savremena nacija sebe ipak ne može zamisliti. Slično tome, nije ispravan stav da su države u kojima je građanski nacionalizam dominantno shvatanje nužno manje sklone nasilju i diskriminaciji, to jest da one teže većem uvažavanju ljudskih prava. Postoje drastični primeri u kojima je građanski nacionalizam osnova za ekstremne forme ugrožavanja ljudskih prava izbeglica, ilegalnih imigranata (logori za izbeglice i imigrante koji nisu bez sličnosti sa ratnim zarobljeničkim logorima), kao i u sferi ustavno-pravne diskriminacije na osnovu kriterijuma birokratski definisanog državljanstva.